Dossier: vmbo

Hoe bereik je VMBO-leerlingen met een thema als 'wereldburgerschap' ? NCDO en Schooltv deden daar onderzoek naar en kwamen met een crossmediaal lespakket: een tv-serie, gekoppeld aan een quiz, en vol aansprekende voorbeelden. Van DJ Tiësto die zich inzet voor het terugdringen van aids, tot Feyenoord die de kansen op onderwijs in Ghana vergroot. Een terugblik op een productie vol haken en ogen.


Het conceptplan van het crossmediale lespakket werd voorgelegd aan ruim zestig VMBO-leerlingen, verspreid over heel Nederland. De conclusie: het merendeel blijkt enthousiast over het idee, dat op dat moment een driedelige educatieve tv-serie over wereldburgerschap en een game omvat. Zo leren ze spelenderwijs, zeggen ze, en dat motiveert hen. Het pakket moet niet te veel informatie bevatten, aldus de leerlingen, maar wel serieus overkomen. Er moeten ook veel beelden in zitten en het competitiegevoel dient goed naar voren te komen. Spanning en realisme zijn eveneens belangrijk. 
Het zijn slechts enkele conclusies uit het adviesrapport Wereldburgerschap in het VMBO dat op basis van het onderzoek verscheen. Het rapport werd in opdracht van NCDO ontwikkeld en adviseert om leerlingen te allen tijde te betrekken bij de verdere ontwikkelen van de lessenserie. 'Laat ze meedenken. Het pakket is tenslotte voor hen bedoeld. Zo neem je hen serieus, wat heel belangrijk is voor deze doelgroep.' Schooltv vroeg ook de mening van twintig docenten. Zij zijn het eens met de leerlingen. Wel voegden ze er bijvoorbeeld aan toe dat de in de tv-serie opgedane kennis getoetst moet worden in de game.

VMBO'ers onbekend met wereldburgerschap
Voor het adviesrapport zijn ook groepsgesprekken gevoerd met de leerlingen over de millenniumdoelen en wereldburgerschap. De meeste leerlingen (90 procent) weten niet wat wereldburgerschap inhoudt. Een klein deel weet wat het in grote lijnen betekent. Leerlingen voelen zich wel betrokken bij ontwikkelingsproblematiek. Ze zien echter niet zo snel het verband tussen die problematiek en hun eigen wereld. Dat leerlingen zich zo weinig bewust zijn van dit onderwerp komt doordat hun leefwereld zich vooral dichtbij huis afspeelt. Ze richten zich met name op regionaal nieuws. Ook zijn ze vaak niet zo reislustig. Het onderwijs heeft tot taak de belevingswereld van de jongeren te vergroten.
Onlangs heeft Alice O (een organisatie die het wereldperspectief in het onderwijs wil vergroten) een analyse laten maken van de meest gebruikte methoden bij Mens en Maatschappijvakken. Er is bekeken of er aandacht wordt besteed aan wereldburgerschap. Hieruit blijkt dat er genoeg VMBO-methoden zijn die onderwerpen gerelateerd aan de millenniumdoelen behandelen. Zo wordt aandacht besteed aan armoede, milieu en conflicten in de wereld. Opvallend is dat vakoverstijgende lesboeken meer aansluiten bij wereldburgerschap dan de vakgerichte boeken.
"Internationale vraagstukken worden alleen nauwelijks behandeld op het VMBO", zegt Gerard Lommerse, directeur van Alice O. Volgens hem wordt vaak gedacht dat leerlingen dit niet aankunnen. Anders dan voor het Havo en VWO zijn ontwikkelingseducatieve leermiddelen voor het VMBO op de vingers van één hand te tellen. Ook volgens Jeroen van der Zant, programmamanager Onderwijs van NCDO, wordt er niet of nauwelijks iets gedaan op het gebied van wereldburgerschap voor het VMBO. Zeker niet aan de positie die leerlingen innemen in de wereld.

Werelburgerschap lastig neer te zetten
NCDO heeft als taak wereldburgerschap een serieuze plek te geven in het onderwijs. VMBO-leerlingen vormen daarbij een belangrijke doelgroep. Alleen al omdat het merendeel (60 procent) van de schoolgaande jeugd op het VMBO zit. Het crossmediale lespakket voor de bovenbouw ontwikkelde NCDO in samenwerking met Schooltv, IJsfontein, Alice O en Michiel van der Zeeuw (regisseur). Het sluit aan bij de vakken Economie, Aardrijkskunde en Maatschappijleer in het leergebied Mens & Maatschappij. In de lessenserie worden leerlingen uitgedaagd zich af te vragen of zij wel of niet wereldburgers zijn.
"Het thema wereldburgerschap is heel lastig om neer te zetten", zegt Geerle van der Wijk, projectleider bij Schooltv. "De thema’s uit de serie - Handel, Gezondheid en Onderwijs - sluiten aan bij de millenniumdoelen. Maar hoe 'maak' je van die drie thema’s 'wereldburgerschap'? Hoe laat je leerlingen de wereldwijde verbondenheid ervaren? En hoe maak je ze ervan bewust dat hun handelen effect heeft op de levensomstandigheden elders - en omgekeerd? Geen gemakkelijke opgave. Personen waarmee ze zich kunnen identificeren zijn belangrijk," zegt Geerle van der Wijk. "Evenals het aansluiten bij hun belevingswereld. Als het hen niet aanspreekt haken ze namelijk af."

Praktische relevantie info van belang
Geerle van der Wijk: "VMBO-leerlingen hebben qua concentratie vaak een korte spanningsboog. Ze zijn snel afgeleid." De informatie in de tv-serie wordt daarom afgewisseld met een soap. Geerle vertelt dat al eerder gewerkt is met soaps voor de 20-delige VMBO-reeks Focus op de Maatschappij. Uit evaluatie daarvan bleek dat leerlingen de combinatie van soap met informatie erg waarderen. De ontknoping van de soap wordt pas aan het eind van de serie gegeven. "Leerlingen willen weten hoe het afloopt", zegt regisseur Michiel van der Zeeuw. "De informatie die tussen de soap door wordt gegeven pikken ze dan mee." "Plus de afwisseling", zegt Geerle van der Wijk. "Ook hierdoor houden ze hun aandacht beter vast."
Hoewel het theorie-gedeelte over de hele wereld gaat, focussen de programma’s op Ghana. Michiel van der Zeeuw vertelt dat Ghana als land gekozen is vanwege haar succesverhaal in Afrika. "Qua verkiezingen, millenniumdoelen enonderwijs doet Ghana het goed." Astrid Poot en Naomi van Stelten van IJsfontein, specialist in interactieve communicatie, menen dat je vanuit mogelijkheden en kansen moet denken, niet alleen vanuit ellende. "Anders krijg je al snel het ‘laat-maar’ effect. Geef de leerlingen hoop. Laat ze zien dat er iets aan die ellende te dóen valt. Ook door hen." Astrid Poot ziet sowieso dat jongeren kijken naar of iets relevant voor hen is. "Alleen als zij er werkelijk iets mee kunnen, nemen ze het aan."

Zelfreflectie nuttig voor 2.0-versie
In tegenstelling tot wat het rapport Wereldburgerschap in het VMBO adviseerde, is het lesmateriaal niet samen met leerlingen ontwikkeld. Astrid Poot meent dat het prima kan. "Wereldburgerschap leent zich goed voor een klankbordgroep of een schaduwredactie. Je moet alleen veel tijd uittrekken bij coproducties - en ook veel geld. Je moet dan namelijk met de leerlingen een verbintenis aangaan." Geerle van der Wijk gelooft niet in coproducties. "Coproductie met leerlingen werkt niet. Schooltv volgt kerndoelen, eindtermen en sluit aan bij methoden bij het maken van onderwijsmateriaal. We maken lesmateriaal, geen documentaire. Voor het grootste deel ligt de inhoud dus vast. We toetsen wel bij leerlingen. Zo zijn bijvoorbeeld de verhaallijnen getoetst. Maar daar blijft het dan ook bij."
Voor de game in het oorspronkelijke idee van het lespakket was Wie is de dader? als voorbeeld genomen, een crossmediaal biologieproject over erfelijkheid (DNA). Een CSI-achtig spel, dat jongeren erg aanspreekt. Astrid Poot: "De vraag was echter: hoe vertaal je dat naar wereldburgerschap? We hebben een enorme zoektocht gemaakt. We kwamen tot de conclusie dat een goed-of-foutspel zoals in de meeste games niet de juiste manier is om met wereldburgerschap om te gaan. Je kunt niet ergens naar toe werken, zoals 'de dader pakken' in Wie is de dader?. Leerlingen moeten zich bewust worden van de wereldwijde verbanden. Na lang beraad is dan ook gekozen om voor de dialoogvorm te gaan. Game werd dus meer quiz."
Toch blijft Jeroen van der Zant het jammer vinden dat het nu een quiz is in plaats van een game. Het wedstrijdelement ontbreekt. Het eindspel is nu de toets. Leerlingen kunnen hierbij een wereldburgerpaspoort bemachtigen. Jeroen vindt het niet spannend genoeg. Hij zou daarom graag in een 2.0 versie wel met een echte game werken. "Een game kan", zegt Astrid Poot, "maar dan moet het een spel zijn waarin jongeren meer strategisch denken, zoals bij The Sims of Simcity. Ze moeten dan bepaalde keuzes maken in een virtuele omgeving. Ze kunnen dan direct zien wat de gevolgen zijn van hun daden. In plaats van het bereiken van een doel, wordt de speler aangemoedigd zijn eigen beslissingen te nemen en zich te begeven in de interactieve omgeving."

Boodschap voor VMBO'er komt over
De makers zijn blij dat het project is afgerond. "Het was een project met veel haken en ogen", vertelt regisseur Michiel van der Zeeuw. "Er waren veel partijen die betrokken waren, dus was er veel overleg en waren er veel compromissen. Maar het resultaat is leuk geworden. Afwisselend, divers. Het is een interessante mix en er gebeurt veel. Het tempo is goed bij te houden. Het programma is zelfs voorbij voordat je het weet en dat is een goed teken." Astrid Poot en Naomi van Stelten vinden het knap hoe het resultaat geworden is. "Veel filmpjes, het tempo is er goed ingehouden en er is niet zo veel tekst." Ook Geerle van der Wijk is blij met het resultaat.
De inhoud sluit volgens hen allen goed aan bij de belevingswereld van jongeren. Zo zet DJ Tiësto zich door middel van het project Dance4life in voor de bestrijding van Aids. Hij geeft de jonge kijkers de boodschap dat iedereen iets kan doen om de wereld te verbeteren, ook zij. Bovendien volgen de leerlingen een leeftijdsgenoot in Ghana die zijn droom om profvoetballer te worden bij een topclub probeert waar te maken. Hij zit op de Feyenoord Academy in Ghana en krijgt naast de trainingen gratis onderwijs.

Astrid Poot vraagt zich wel af of leerlingen nu ook de vertaalslag naar zichzelf maken. Als ze er alleen maar over nadenken is het wat Astrid Poot en Naomi van Stelten betreft al voldoende. "Als leerlingen beseffen dat ze het zelf nog zo slecht niet hebben is ons doel bereikt." Michiel van der Zeeuw vult nog aan: "Wereldburgerschap is een lastig onderwerp. Ik ben al blij al de leerlingen beseffen dat hun wereld groter is dan hun familie, school en directe omgeving, en dat ze er zelf ook invloed op uit kunnen oefenen."

• Nieuwsgierig geworden naar het crossmediale lessenpakket? U kunt een dvd met handleiding bestellen of de tv- uitzendingen online bekijken. Zie: www.eigenwijzer.nl en het programma wereldburgers.

• Wilt u meer weten over het adviesrapport Wereldburgerschap in het VMBO? Neem dan contact op met Jeroen van der Zant: j.vd.zant@ncdo.nl, tel: (020) 568 87 48.

• Wilt u meer weten over welke methoden veel en welke methoden weinig aandacht besteden aan wereldburgerschap, ga dan naar: methoden in het VMBO